Starożytność - skarbnica wiedzy o epoce starożytnej

Apokalipsa św. Jana

Apokalipsa św. Jana:

Apokaliptyka – gatunek piśmiennictwa religijnego uprawiany w judaizmie i w okresie wczesnego chrześcijaństwa (zwłaszcza II i III w. p.n.e). Na apokaliptykę składały się zapisy objawień obejmujące skomplikowaną symbolikę, wątki baśniowe i fantastyczne oraz refleksje na temat historii i przyszłości. Naczelny motyw – walka dobra ze złem – przedstawiony był jako konflikt światła i ciemności.

W Starym Testamencie znajduje się kilka wypowiedzi apokaliptycznych w Księdze Izajasza, Ezechiele, Daniela. Występują także w Nowym Testamencie. Najważniejsza jest Apokalipsa, która jako ostatnia księga Biblii kończy historię świętą, której początki znamy już z Księgi Rodzaju. Wiele pism z tego gatunku nie zaliczono do kanonu biblijnego, np. Apokalipsa Adama, Apokalipsa Mojżesza, Apokalipsa Barucha.

Apokalipsa (z gr. apokalipsis – objawienie, odsłanianie) to ostatnia z ksiąg Nowego Testamentu przypisywana św. Janowi – ostatniemu z 12 apostołów który miał ją stworzyć na wyspie Patmos. Księga prorocza, bogata w symbole stanowiące przedmiot licznych objaśnień. Opisuje czasy ostateczne, czyli koniec świata. Pojawia się kolejno 7 listów do 7 kościołów świata, 7 pieczęci, 7 trąb, 7 znaków, 7 czasz i plag, smok walczący z kobietą. Aż do dnia przyjścia Zbawiciela, mówi także o sensie dziejów oraz wizji nowego świata po Sądzie Ostatecznym, nowego Jeruzalem. Jest  najbardziej tajemniczą księgą Billi, stanowi jej dopełnienie. Nie jest jedyną apokalipsą ale z pewnością najważniejszą. Apokalipsa oddziaływała bardzo silnie na literaturę mistyczną, wszelkiego rodzaju proroctwa, a w XX w. na katastrofizm.

Apokalipsa powstała w czasie prześladowań pierwszych chrześcijan, zapoczątkowanych w 64 r. za Nerona. Tradycja wiąże przeżycia mistyczne św. Jana z wyspą Patmos, dokąd został karnie zesłany z Efezu za rządów Domicjana w 95 r. Jan nie tylko przepowiada przyszłe losy, ale także napomina, grozi, pociesza, przedstawia ostateczną walkę dobra ze złem kończącą dzieje świata. Adresatami Apokalipsy były przede wszystkim prześladowane przez cesarstwo gminy chrześcijańskie Azji Mniejszej nad którymi roztaczał swoją opiekę apostolską. W tamtych chwilach wyznawcom Jezusa z Nazaretu bardzo potrzebne były słowa otuchy. Wielu chrześcijan zostało zabitych, innych uwięziono za wiarę, ale najgorsze miało dopiero nadejść. Rzym wprowadził obowiązkowy kult cesarza.

Księga ma wymiar ponadczasowy, uniwersalny: ukazuje zmaganie się zła i dobra, chaos i upadek ludzkości oraz przywracanie światu ładu i sensu w wymiarze eschotologicznym (gr. eschatos – ostateczny). Jan przekazał w swojej księdze objawienie losów Kościoła w bliższej i dalszej przyszłości . Posłużył się wizjami symbolicznymi dotyczącymi rzeczy ostatecznych. Z proroctwem łączy zaś Apokalipsę to, że jej autor jawnie występuje w imieniu Boga – nie tylko poucza o przyszłości, ale i napomina, grozi lub pociesza. Mimo zapowiedzi licznych katastrof księga ma wymiar optymistyczny, gdyż dobro ostatecznie zwycięża. Zwycięstwo Chrystusa stanie się triumfem wiernych.

Apokalipsa pełna jest niejasnych symboli, od stuleci inspirujących myślicieli i artystów np.

  • baranek – symbol ofiary Chrystusa
  • bestia, siedmiogłowy smok – symbole szatana
  • kobieta odziana w słońce – interpretowana jako triumfująca Matka Boska lub Kościół
  • cztery zwierzęta – symbole Ewangelistów
  • czterech jeźdźców – Chrystus, wojna, głód i śmierć
  • Babilon – symbol zła świata, czasem utożsamiany z Rzymem
  • Nowa Jeruzalem – symbol niebios otwartych dla wszystkich zbawionych.
  • siedem kościołów – siódemka jako całość, a więc Apokalipsa jest skierowana do wszystkich kościołów
  • siedmiogłowa bestia – chaos
  • 12 – oznacza Izrael, było 12 pokoleń izraelitów
  • 6- niedoskonałość
  • 1000 – bardzo wiele
  • biały – zwycięstwo
  • czarny – śmierć i bezbożność
  • morze – otchłań, chaos
  • róg – moc, potęga

Ważną rolę odegrała też w Apokalipsie symbolika liczb. Złamanie siedmiu tajemnych pieczęci otwiera ostatni akt w dziejach świata. Siedmiu aniołów dmie w sądny dzień w siedem trąb. Siódemka jest cyfrą boską. Liczba bestii – szatana to 666. Dzieło posiada jednolitą konstrukcję, w ramach, której można wyodrębnić trzy kompleksy kompozycyjne, zawierające po siedem symboli: 7 pieczęci, 7 trąb i 7 czasz.

Wydarzenia w Apokalipsie św. Jana:

  • Pierwsza postać to jeździec na białym koniu z wieńcem, który szerzy zło lub Chrystus który niesie pokój.
  • Druga postać na ognistym koniu, w ręku trzyma miecz, spowoduje, że ludzie będą się wzajemnie zabijać.
  • Trzeci jeździec na czarnym koniu, w ręce ma wagę i zwiastuje głód.
  • Czwarty jeździec na trupio bladym koniu zwiastuje śmierć.
  • Piąta pieczęć ukazuje duszę chrześcijan prześladowanych z powodu wiary, którzy pragną spokoju, otrzymują białą szatę (symbol czystości).
  • Szósta pieczęć: następuje trzęsienie ziemi, słońce staje się czarne, a księżyc krwisty. Dzieją się dziwne rzeczy na niebie i ziemi. Grzesznicy chowają się ze strachu przed sądem bożym. Pojawia się bestia, której ludzie oddają hołd.
  • Siódma pieczęć: następuje koniec świata i sąd boży, jedni idą do nieba, inni do piekła.

Apokalipsę rozpoczyna Prolog i wizja inauguracyjna autora. Po nich następują listy do siedmiu Kościołów, w których uwidocznił się Konflikt z Ĺťydami oraz z imperium rzymskim. Zachętą do wytrwania w wierze są wizje prorocze stanowiące dalszy ciąg księgi i ukazujące zwycięstwo Chrystusa nad złem i szatanem, a wraz z nim zwycięstwo nad potęgami tego świata. Ujawnienie planu bożego w stosunku do całej ludzkości, wizja nieba, walka szatana o zachowanie władzy nad światem, sąd nad Babelem stanowią treść dalszych rozdziałów. Ostatnie trzy rozdziały mówią o zwycięstwie Chrystusa, a kończący księgę epilog zapowiada jego paruzję (paruzja – według Nowego Testamentu dzień powtórnego przyjścia Jezusa na ziemię, dzień jego ostatniego zwycięstwa nad mocami ciemności).

Apokalipsa obrosła w liczne komentarze i nieustannie odradza się w ikonografii i literaturze. W literaturze polskiej wątek apokalipsy odnawia się nie tylko w licznych wizjach sądu ostatecznego, ale także w świadomości ludzi współczesnych w wymiarze historycznym i katastroficznym np. okres drugiej wojny światowej nazywano: apokalipsą spełnioną.